Cỏ sữa lá nhỏ

Nội dung bài viết

HỒ SƠ DƯỢC LIỆU

Cỏ sữa lá nhỏ là cây thảo bò sát đất có nhựa mủ trắng, được định danh tại hồ sơ này là Euphorbia thymifolia L. Cây rất dễ bị gọi lẫn với Cỏ sữa lá lớn (Euphorbia hirta L.) và một số loài Euphorbia mọc bò khác; vì vậy không dùng tên dân gian hoặc ảnh lá riêng lẻ để tự xác định nguyên liệu.

Họ Thầu dầuToàn cây trên mặt đấtCây bò sát đất, lá rất nhỏNhựa mủ cần thận trọng

Tóm tắt hồ sơ

Đây là cây thảo nhỏ, nhiều cành mảnh tỏa từ gốc, thường bò thành thảm; lá mọc đối, phiến chỉ vài milimét, gốc lệch và mép có răng cưa nhỏ. Cụm hoa dạng cyathium rất nhỏ ở nách lá, quả nang ba cạnh có lông. Kew POWO chấp nhận tên Euphorbia thymifolia L.; vùng bản địa là châu Mỹ nhiệt đới và cận nhiệt, hiện đã du nhập rộng, gồm Việt Nam. Nghiên cứu hiện đại chủ yếu ở mức hóa học và tiền lâm sàng; chưa đủ để khẳng định hiệu quả điều trị ở người.

Tên gọi và phân loại

Tên Việt	Cỏ sữa lá nhỏ	Tên khoa học	Euphorbia thymifolia L.
Tên đồng nghĩa thường gặp	Chamaesyce thymifolia (L.) Millsp.	Họ thực vật	Euphorbiaceae – Họ Thầu dầu
Tên English	Thyme-leaved spurge, dwarf spurge	Bộ phận dùng	Toàn cây trên mặt đất trong tài liệu dân tộc dược học; phải đúng loài và sạch

Đặc điểm thực vật và nhận dạng

Cây thảo một năm hoặc sống ngắn, rễ nhỏ; thân mảnh, thường bò sát đất, phân nhánh nhiều từ gốc, dài khoảng 10–20 cm và có lông thưa. Khi tổn thương, cây tiết nhựa mủ trắng đặc trưng của chi Euphorbia.

Lá: mọc đối; phiến hình bầu dục, thuôn hoặc trứng ngược, thường dài 4–8 mm và rộng 2–5 mm; gốc lệch, mép có răng cưa rất nhỏ; cuống rất ngắn.
Cụm hoa: cyathium đơn độc hoặc tụ vài cụm ở nách lá, kích thước khoảng 1 mm; các tuyến có phần phụ màu trắng.
Quả và hạt: quả nang hình trứng ba cạnh, khoảng 1,5 mm, phủ lông ngắn; hạt rất nhỏ, đỏ sẫm, có các rãnh ngang.
Dấu hiệu thực địa: thảm cây thấp, lá nhỏ đối xứng hai bên cành, các cụm hoa/quả li ti ở nách lá.

Hình ảnh nhận biết Cỏ sữa lá nhỏ

Ảnh thực tế hỗ trợ quan sát hình thái; không sử dụng một ảnh đơn lẻ để tự xác định cây thuốc.

Cỏ sữa lá nhỏ mọc bò, thấy rõ cành, lá đối và cụm hoa quả nhỏ ở nách lá. Ảnh: renjus box, CC BY 4.0.Nguồn: renjus box · CC BY 4.0

Dạng mọc và cành mang hoa của Euphorbia thymifolia. Ảnh: Forest & Kim Starr, CC BY 3.0 US.Nguồn: Forest & Kim Starr · CC BY 3.0 US

Cận cảnh quả nang có lông của Euphorbia thymifolia. Ảnh: Forest & Kim Starr, CC BY 3.0 US.Nguồn: Forest & Kim Starr · CC BY 3.0 US

Toàn cụm Cỏ sữa lá nhỏ trong sinh cảnh tự nhiên. Ảnh: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0.Nguồn: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz · CC BY-SA 4.0

Phân bố và sinh thái

Theo Kew POWO, loài có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt châu Mỹ, đã du nhập tới nhiều khu vực châu Á, trong đó có Việt Nam. Cây thường xuất hiện ở nơi trống, đất bị xáo trộn, ven đường và bãi cỏ. Sinh cảnh chỉ là dữ liệu hỗ trợ; không đủ để xác nhận loài.

Bộ phận dùng

Một số tài liệu dân tộc dược học mô tả dùng toàn cây trên mặt đất. Không gom lẫn loài Euphorbia khác. Nhựa mủ có thể gây kích ứng; tránh để dính mắt, niêm mạc hoặc vùng da tổn thương.

Thu hái, sơ chế và bảo quản

Chỉ thu sau khi đã định danh, ở nơi không ô nhiễm thuốc bảo vệ thực vật, chất thải hoặc vật nuôi. Loại rễ đất, tạp và cây khác; rửa nhanh, để ráo và làm khô trong điều kiện sạch, thông thoáng. Đeo găng khi xử lý lượng lớn. Bảo quản kín, khô, tránh ánh sáng; loại bỏ nguyên liệu mốc, có mùi lạ hoặc không còn truy xuất được.

Dữ liệu sử dụng truyền thống

Các tổng quan dân tộc dược học ghi nhận cây từng được dùng tại một số khu vực cho rối loạn tiêu hóa và các mục đích khác. Đây là ghi nhận truyền thống, không phải bằng chứng thuốc chữa bệnh. Hồ sơ không đưa ra tính–vị–quy kinh hoặc liều uống chuẩn khi chưa có chuyên luận dược điển Việt Nam được đối chiếu trực tiếp.

Thành phần hóa học

Các nghiên cứu đã báo cáo nhóm flavonoid, tannin, hợp chất phenolic, terpenoid và một số chất khác trong dịch chiết. Thành phần thay đổi theo bộ phận, dung môi và nguồn mẫu. Việc phát hiện một hợp chất không tự động chứng minh hiệu quả hay độ an toàn của toàn dược liệu.

Nghiên cứu hiện đại theo mức độ bằng chứng

Hóa học/ống nghiệm: có các báo cáo về hoạt tính chống oxy hóa, kháng vi sinh và tác động trên dòng tế bào; chỉ dùng để hình thành giả thuyết.
Động vật: một số mô hình khảo sát viêm, dị ứng, chuyển hóa hoặc độc tính cấp. Kết quả liều cao ở động vật không dùng làm liều cho người.
Con người: chưa có bằng chứng lâm sàng chất lượng cao đủ để kết luận hiệu quả điều trị cho các chỉ định phổ biến.

Cách dùng và liều tham khảo

Không thiết lập liều tự dùng trong hồ sơ này vì thiếu chuyên luận định lượng và dữ liệu lâm sàng đáng tin cậy. Không uống nhựa mủ, không dùng kéo dài và không dùng thay thuốc đã được kê. Nếu một chế phẩm hợp pháp có thành phần này, tuân thủ đúng nhãn và tư vấn chuyên môn.

An toàn, chống chỉ định và tương tác

Nhựa mủ của các loài Euphorbia có thể kích ứng da, mắt và niêm mạc; rửa nhiều nước và đi khám khi dính mắt hoặc kích ứng kéo dài.
Không tự dùng cho phụ nữ mang thai/cho con bú, trẻ nhỏ, người bệnh gan thận, người cao tuổi yếu hoặc người đang dùng nhiều thuốc vì dữ liệu an toàn còn thiếu.
Chưa có dữ liệu tương tác lâm sàng đầy đủ; thận trọng với thuốc chống đông, thuốc chuyển hóa qua gan, thuốc đường huyết và các dược liệu có tác dụng tương tự.
Ngừng dùng nếu đau bụng, nôn, tiêu chảy tăng, phát ban, sưng môi mặt, khó thở hoặc bất thường toàn thân.

Phân biệt với cây dễ nhầm

Đặc điểm	Cỏ sữa lá nhỏ – E. thymifolia	Cỏ sữa lá lớn – E. hirta
Dáng cây	Bò sát đất, cành rất mảnh	Thường mọc nghiêng hoặc vươn cao hơn
Lá	Rất nhỏ, thường dưới 1 cm	Lớn hơn rõ, thường dài vài cm
Lông	Lông thưa đến mịn	Thân và lá thường có lông rõ, thô hơn
Cụm hoa	Rất nhỏ ở nách lá dọc cành	Cụm dày hơn, thường thấy rõ ở các đốt

Câu hỏi thường gặp