Cỏ sữa lá lớn

Nội dung bài viết

HỒ SƠ DƯỢC LIỆU

Cỏ sữa lá lớn trong hồ sơ này là Euphorbia hirta L., một cây thảo có nhựa mủ trắng, thân và lá nhiều lông, cụm hoa quả nhỏ tụ dày ở các đốt. Tên dân gian dễ bị dùng lẫn với Cỏ sữa lá nhỏ (Euphorbia thymifolia L.); hai loài không được hoán đổi trong nhận dạng, hình ảnh hoặc sử dụng.

Họ Thầu dầuToàn cây trên mặt đấtThân lá có lông rõNhựa mủ cần thận trọng

Tóm tắt hồ sơ

Kew POWO chấp nhận tên Euphorbia hirta L. Loài thường là cây một năm, thân bò nghiêng đến đứng, cao khoảng 30–60 cm, lá mọc đối dài 1–5 cm, gốc lệch và có lông; các cyathium tụ thành đầu dày ở nách lá hoặc ngọn. Tài liệu dân tộc dược học ghi nhận nhiều mục đích sử dụng, nhưng phần lớn nghiên cứu hiện đại vẫn ở mức hóa học, ống nghiệm hoặc động vật. Không có cơ sở để gọi cây là thuốc chữa hen, ung thư, tiêu chảy hay kích sữa.

Tên gọi và phân loại

Tên Việt	Cỏ sữa lá lớn	Tên khoa học	Euphorbia hirta L.
Đồng nghĩa	Chamaesyce hirta (L.) Millsp.	Họ thực vật	Euphorbiaceae – Họ Thầu dầu
Tên English	Asthma plant, hairy spurge	Bộ phận dùng	Toàn cây trên mặt đất trong tài liệu dân tộc dược học

Đặc điểm thực vật và nhận dạng

Cây thảo một năm, rễ chùm; thân phân nhánh từ giữa hoặc phía trên, mọc nghiêng đến đứng, đôi khi bò, mang hỗn hợp lông dài vàng nâu và lông trắng ngắn. Khi bị bẻ, thân và lá tiết nhựa mủ trắng.

Lá: mọc đối; phiến bầu dục, thoi hoặc thuôn, thường dài 1–5 cm, rộng 0,3–1,8 cm; gốc lệch rõ, mép răng cưa nhỏ; hai mặt có lông, đôi khi có vệt tím gần gân giữa.
Cụm hoa: nhiều cyathium rất nhỏ tụ thành đầu tròn dày ở nách lá và ngọn; tuyến xanh đến hồng với phần phụ trắng hoặc hồng.
Quả: nang gần hình cầu, ba ô, có lông mịn; hạt nhỏ, nâu đỏ đến hồng cam, có gờ ngang thấp.
Đặc điểm nhanh: lá lớn hơn Cỏ sữa lá nhỏ rõ rệt, thân lông dày và các cụm hoa quả dạng “nút” ở từng đốt.

Hình ảnh nhận biết Cỏ sữa lá lớn

Ảnh thực tế hỗ trợ quan sát hình thái; không sử dụng một ảnh đơn lẻ để tự xác định cây thuốc.

Cỏ sữa lá lớn với lá mọc đối, thân nhiều lông và cụm hoa quả dày ở đốt. Ảnh: Adityamadhav83, CC BY-SA 4.0.Nguồn: Adityamadhav83 · CC BY-SA 4.0

Dạng cành và lá của Euphorbia hirta. Ảnh: Vinayaraj, CC BY-SA 3.0.Nguồn: Vinayaraj · CC BY-SA 3.0

Cỏ sữa lá lớn mọc trong sinh cảnh tự nhiên. Ảnh: David E Mead, CC0 1.0.Nguồn: David E Mead · CC0 1.0

Cận cảnh lá và cụm hoa Euphorbia hirta. Ảnh: Forest & Kim Starr, CC BY 3.0 US.Nguồn: Forest & Kim Starr · CC BY 3.0 US

Cận cảnh lá và quả Cỏ sữa lá lớn. Ảnh: Forest & Kim Starr, CC BY 3.0 US.Nguồn: Forest & Kim Starr · CC BY 3.0 US

Phân bố và sinh thái

Theo Kew POWO, loài có nguồn gốc nhiệt đới và cận nhiệt châu Mỹ, hiện phân bố rộng ở vùng nhiệt đới do du nhập. Cây thường mọc nơi trống, ven đường, bãi cỏ, đất bị xáo trộn và khu canh tác. Sinh cảnh không thay thế khóa định danh.

Bộ phận dùng

Các ghi nhận truyền thống thường dùng toàn cây trên mặt đất. Vì hình thái và hàm lượng thay đổi theo giai đoạn, không nên gom lẫn cây non khó định danh, rễ bẩn hoặc loài Euphorbia khác. Nhựa mủ không phải bộ phận dùng riêng và có nguy cơ kích ứng.

Thu hái, sơ chế và bảo quản

Chỉ thu cây đã xác minh, không nhiễm thuốc diệt cỏ, phân, chất thải hoặc bụi đường. Loại tạp và phần hư, rửa phù hợp, làm khô nhanh ở nơi sạch thông thoáng. Dùng găng, tránh chạm mắt. Bảo quản kín, khô, tránh ánh sáng; bỏ khi mốc, nhớt, có mùi lạ hoặc mất truy xuất.

Dữ liệu sử dụng truyền thống

Nhiều hệ thống y học dân gian ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ từng ghi nhận cây cho các vấn đề hô hấp, tiêu hóa, da và tiết sữa. Đây là dữ liệu dân tộc dược học, không chứng minh hiệu quả. Đặc biệt, cơ sở LactMed lưu ý không có thử nghiệm lâm sàng hợp lệ cho mục đích kích sữa và nhựa có thể gây độc mắt hoặc kích ứng.

Thành phần hóa học

Các nghiên cứu đã mô tả flavonoid, tannin, acid phenolic, triterpenoid, sterol và các thành phần khác. Hồ sơ hóa học phụ thuộc bộ phận, nguồn mẫu và dung môi chiết. Việc phát hiện chất có hoạt tính không đồng nghĩa toàn cây hoặc nước sắc có tác dụng tương tự ở người.

Nghiên cứu hiện đại theo mức độ bằng chứng

Ống nghiệm: có báo cáo về kháng vi sinh, chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch và gây độc tế bào. Đây là bằng chứng tiền lâm sàng.
Động vật: một số nghiên cứu khảo sát viêm, hô hấp, chuyển hóa, khối u và độc tính. Kết quả không được dùng để lập liều người.
Con người: thiếu thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao cho các tuyên bố phổ biến. Chưa chứng minh cây chữa hen, nhiễm trùng, ung thư hoặc thay thế điều trị chuẩn.
Độc tính: các nghiên cứu động vật cho kết quả không hoàn toàn đồng nhất; một nghiên cứu 90 ngày không thấy tổn thương đáng kể ở liều khảo sát, trong khi nghiên cứu cấp khác ghi nhận tử vong và thay đổi hành vi ở liều rất cao. Điều này không chứng minh an toàn cho người.

Cách dùng và liều tham khảo

Không đưa ra liều tự dùng vì thiếu chuyên luận định lượng được đối chiếu và thiếu dữ liệu lâm sàng đáng tin cậy. Không uống nhựa mủ, không dùng kéo dài, không dùng để trì hoãn khám hoặc thay thuốc kê đơn. Chỉ sử dụng chế phẩm hợp pháp theo nhãn và tư vấn chuyên môn.

An toàn, chống chỉ định và tương tác

Nhựa mủ có thể gây viêm da tiếp xúc và tổn thương mắt; nếu dính mắt, rửa liên tục bằng nước sạch và đi khám.
Không tự dùng trong thai kỳ, thời kỳ cho con bú, trẻ nhỏ, bệnh gan/thận hoặc người cao tuổi yếu do thiếu dữ liệu an toàn.
Có thể gây buồn nôn, nôn hoặc kích ứng đường tiêu hóa khi uống. Ngừng dùng nếu đau bụng, tiêu chảy tăng, phát ban, sưng hoặc khó thở.
Tương tác lâm sàng chưa được khảo sát đầy đủ; thận trọng với thuốc chống đông, thuốc hạ đường huyết, thuốc huyết áp, lợi tiểu và thuốc chuyển hóa qua gan.

Phân biệt Cỏ sữa lá lớn và Cỏ sữa lá nhỏ

Đặc điểm	E. hirta – lá lớn	E. thymifolia – lá nhỏ
Dáng cây	Bò nghiêng đến đứng, thường cao 30–60 cm	Bò sát đất, thường chỉ 10–20 cm
Lá	Dài 1–5 cm, có lông rõ	Thường dài 4–8 mm
Cụm hoa quả	Tụ dày thành đầu ở đốt	Nhỏ, rải ở nách lá dọc cành
Thân	Lông dài và ngắn dễ thấy	Cành rất mảnh, lông thưa hơn

Câu hỏi thường gặp