Chưa có sản phẩm trong giỏ hàng.
Về chúng tôi
Dược liệu nguyên bản
Dược liệu quý
Gia vị thảo dược
Quà tặng
Thông tin hữu ích
Trà thảo dược
Nội dung bài viết
HỒ SƠ DƯỢC LIỆU
Bạch thược là rễ đã chế biến của Paeonia lactiflora Pall., loài được Kew Plants of the World Online chấp nhận trong họ Mẫu đơn. “Bạch thược” là tên dược liệu Paeoniae Radix Alba; không đồng nhất với Xích thược, dù một số chuyên luận Xích thược cũng cho phép rễ P. lactiflora nhưng cách chế biến và mục đích truyền thống khác.
Tóm tắt hồ sơ
Paeonia lactiflora là cây thảo lâu năm ôn đới, thân mọc thành bụi, lá xẻ thành nhiều thùy hẹp và hoa lớn. Bạch thược là rễ được làm sạch, thường cạo vỏ và xử lý nhiệt trước khi phơi/sấy theo chuyên luận. Paeoniflorin là chất chỉ thị quan trọng. Bằng chứng hiện đại chủ yếu liên quan cao toàn phần glycoside của mẫu đơn hoặc công thức phối hợp, không cho phép kết luận rễ Bạch thược đơn độc chữa bệnh.
Tên gọi và phân loại
| Tên Việt | Bạch thược, thược dược trắng | Tên khoa học | Paeonia lactiflora Pall. |
|---|---|---|---|
| Họ thực vật | Paeoniaceae – Họ Mẫu đơn | Tên English | Chinese peony; white peony root (dược liệu) |
| Tên dược liệu | Paeoniae Radix Alba | Bộ phận dùng | Rễ đã chế biến |
Đặc điểm thực vật và nhận dạng
Cây thảo sống nhiều năm, phần trên mặt đất tàn vào mùa lạnh; thân mọc nhiều thành bụi, thường cao khoảng 50–80 cm. Rễ phình thành củ dài.
- Lá: mọc so le, thường kép hai lần hoặc xẻ sâu; các đoạn lá hẹp, mặt trên xanh sẫm, mặt dưới nhạt hơn.
- Hoa: mọc đơn ở ngọn, kích thước lớn; dạng hoang dã thường có 5–10 cánh trắng đến hồng và nhiều nhị vàng. Giống trồng có thể hoa kép nên không đại diện hoàn toàn cho dạng hoang dã.
- Quả: gồm nhiều đại, khi chín tách dọc để lộ hạt.
- Rễ: hình trụ dài, chắc; dược liệu đã chế biến màu trắng ngà đến hồng nhạt, mặt cắt tương đối phẳng và có vân tỏa.
Hero đạt 8/10 sau kiểm tra trực quan: một khóm P. lactiflora chiếm toàn khung, thấy rõ nhiều hoa đơn, lá và cấu trúc bụi; ảnh nét, không watermark, nguồn vườn thực vật và giấy phép CC BY-SA 4.0. Gallery tách riêng cây, hoa trắng, quả và lát rễ.
Hình ảnh nhận biết Bạch thược
Ảnh thực tế hỗ trợ quan sát hình thái; không sử dụng một ảnh đơn lẻ để tự xác định cây thuốc.
Phân bố và sinh thái
Kew ghi nhận loài bản địa từ đông nam Siberia đến bắc và đông Trung Quốc, sinh trưởng ở vùng ôn đới. Cây được trồng rộng làm cảnh và làm dược liệu tại Đông Á. Nguồn dược liệu thương mại cần truy xuất vùng trồng, tuổi thu hoạch và quy trình chế biến.
Bộ phận dùng và phân biệt dược liệu
Bộ phận dùng là rễ. Bạch thược thường là rễ P. lactiflora được làm sạch, cạo vỏ và luộc/chần rồi làm khô tùy chuyên luận. Xích thược là dược liệu khác về quy cách, có thể từ P. lactiflora hoặc P. veitchii theo một số dược điển và thường giữ vỏ. Không hoán đổi hai dược liệu chỉ vì cùng có chữ “thược”.
Thu hái, sơ chế và bảo quản
Rễ cây trồng nhiều năm được đào vào thời điểm thích hợp, bỏ rễ con và đất, phân cỡ rồi chế biến theo tiêu chuẩn. Kiểm soát nhiệt giúp tránh lõi sống hoặc cháy sẫm. Bảo quản rễ/lát khô trong bao bì kín, mát, tránh ẩm và côn trùng; loại bỏ mẫu mềm ẩm, mốc hoặc có mùi lạ.
Tính vị, quy kinh và công năng theo Y học cổ truyền
Tài liệu YHCT thường mô tả Bạch thược vị đắng, chua, tính hơi hàn; quy Can, Tỳ. Công năng truyền thống gồm dưỡng huyết điều kinh, liễm âm chỉ hãn, nhu can chỉ thống và bình Can. Đây là mô tả theo biện chứng YHCT, không chứng minh Bạch thược điều trị thiếu máu, xuất huyết, bệnh gan, đau mạn tính hay rối loạn nội tiết khi tự dùng.
Thành phần hóa học
Nhóm monoterpene glycoside là đặc trưng, nổi bật paeoniflorin cùng albiflorin, oxypaeoniflorin và các dẫn chất. Ngoài ra có tannin, acid phenolic, flavonoid và hợp chất bay hơi. Hàm lượng thay đổi theo giống, tuổi, vùng trồng và chế biến; “total glucosides of paeony” là chế phẩm chiết chuẩn hóa, không tương đương bột hoặc sắc rễ thông thường.
Nghiên cứu hiện đại theo mức độ bằng chứng
- Tiền lâm sàng: paeoniflorin và cao rễ được khảo sát về viêm, miễn dịch, thần kinh, co thắt và chuyển hóa. Không suy ra hiệu quả điều trị ở người.
- Total glucosides of paeony: nhiều nghiên cứu dùng chế phẩm glycoside toàn phần cho bệnh miễn dịch. Tổng quan mày đay mạn ghi nhận tín hiệu khi phối hợp kháng histamine nhưng chất lượng nghiên cứu thấp đến trung bình và tiêu chảy tăng.
- Công thức phối hợp: dữ liệu về hội chứng ruột kích thích, viêm khớp hoặc triệu chứng phụ khoa thường là bài thuốc nhiều vị; không thể quy toàn bộ hiệu quả cho Bạch thược.
- Kết luận: chưa có đủ thử nghiệm độc lập, chuẩn hóa để khẳng định rễ Bạch thược đơn độc chữa một bệnh cụ thể.
Cách dùng và liều tham khảo
Liều phụ thuộc dạng dược liệu, quy cách chế biến, bài thuốc và chuyên luận áp dụng. Không dùng một con số chung cho rễ sắc, bột và cao glycoside chuẩn hóa. Người dùng nên theo đơn của thầy thuốc có chuyên môn hoặc hướng dẫn sản phẩm được kiểm soát; không tự dùng kéo dài hay thay thuốc kê đơn.
An toàn, chống chỉ định và tương tác
- Dữ liệu an toàn dài hạn của rễ đơn độc còn hạn chế. Chế phẩm glycoside toàn phần có thể gây tiêu chảy hoặc khó chịu tiêu hóa.
- Thận trọng ở người đang chảy máu, rối loạn đông máu, sắp phẫu thuật hoặc dùng warfarin, heparin, thuốc kháng tiểu cầu; dữ liệu tương tác trực tiếp còn hạn chế nhưng các tác động lên tiểu cầu/đông máu đã được khảo sát.
- Thai kỳ, cho con bú và trẻ em: thiếu dữ liệu đủ tin cậy để tự dùng; một số bài thuốc truyền thống có sử dụng nhưng không chứng minh an toàn của sản phẩm bất kỳ.
- Người bệnh gan, thận, dị ứng họ Paeoniaceae hoặc đang dùng thuốc miễn dịch cần hỏi bác sĩ/dược sĩ.
- Ngừng dùng và khám khi tiêu chảy kéo dài, đau bụng dữ dội, phát ban, khó thở, bầm/chảy máu bất thường hoặc vàng da.
Phân biệt Bạch thược, Xích thược và mẫu đơn
| Tên | Quan hệ |
|---|---|
| Bạch thược | Rễ chế biến của P. lactiflora; Paeoniae Radix Alba |
| Xích thược | Dược liệu khác về nguồn/quy cách; có thể từ P. lactiflora hoặc P. veitchii theo chuyên luận |
| Mẫu đơn bì | Vỏ rễ Paeonia × suffruticosa và quan niệm dược điển liên quan; không phải Bạch thược |
| Thược dược cảnh | Nhiều giống hoa kép của P. lactiflora; không tự động đạt chuẩn làm thuốc |
Câu hỏi thường gặp
Bạch thược có phải hoa thược dược cảnh không?
Dược liệu đến từ rễ P. lactiflora đạt chuẩn. Cây cảnh có thể cùng loài hoặc giống lai, nhưng không mặc nhiên dùng làm thuốc.
Bạch thược và Xích thược có thay thế nhau được không?
Không. Nguồn, cách chế biến, chỉ tiêu chất lượng và cách dùng truyền thống khác nhau.
Paeoniflorin có phải toàn bộ Bạch thược?
Không. Đây là chất chỉ thị quan trọng nhưng dược liệu còn nhiều thành phần; dữ liệu của paeoniflorin tinh khiết không đại diện hoàn toàn cho rễ.
Có dùng cùng thuốc chống đông được không?
Không tự phối hợp. Cần trao đổi với bác sĩ/dược sĩ và theo dõi dấu hiệu chảy máu.
Khám phá chuyên sâu về Bạch thược
- Nhận biết Bạch thược và phân biệt Xích thược
- Paeoniflorin và nghiên cứu hiện đại
- An toàn khi dùng Bạch thược
Tài liệu tham khảo
- Kew Plants of the World Online. Paeonia lactiflora Pall., accepted name and distribution.
- European Medicines Agency. Lists of references supporting assessment of Paeonia lactiflora radix alba and radix rubra.
- He DY et al. The traditional applications, phytochemistry, pharmacology, pharmacokinetics, quality control and safety of Paeoniae Radix Alba. 2024. PMID 39756831.
- Li et al. Total glucosides of paeony as add-on treatment for chronic urticaria: systematic review and meta-analysis. 2022. PMID 36263138.
- Chinese Pharmacopoeia Commission. Paeoniae Radix Alba, current applicable edition.
