Thu hái Xạ đen bắt đầu từ định danh đúng Celastrus hindsii Benth. Chất lượng dược liệu không thể bảo đảm nếu chỉ dựa vào tên dân gian hoặc nhận biết sau khi cây đã được thái và phơi khô.
Hồ sơ cần có trước khi thu hái
- Tên khoa học và người xác nhận loài.
- Ảnh cây sống gồm toàn dây, cành, lá và hoa hoặc quả khi có.
- Địa điểm, ngày thu hái và bộ phận lấy.
- Điều kiện khu vực: tránh nơi phun hóa chất, nước thải, đường giao thông ô nhiễm.
- Mã lô để truy xuất suốt quá trình sơ chế.
Chọn nguyên liệu
Chỉ lấy bộ phận đã được xác định trong mục đích sử dụng hoặc nghiên cứu; không trộn lá, thân và rễ rồi coi là một nguyên liệu đồng nhất. Loại bỏ phần sâu bệnh, mốc, biến màu bất thường hoặc lẫn loài khác. Không khai thác làm hủy cây nguồn khi chưa có quy trình canh tác và tái sinh phù hợp.
Sơ chế
- Phân loại và loại tạp ngay sau thu hái.
- Làm sạch bằng quy trình phù hợp với bộ phận cây; tránh ngâm kéo dài không có căn cứ.
- Cắt/thái đồng đều để quá trình làm khô ổn định.
- Làm khô bằng điều kiện được kiểm soát; không đặt trực tiếp trên nền bẩn hoặc nơi có khói, bụi.
- Chỉ đóng gói khi nguyên liệu đã đủ khô và nguội.
Bảo quản
Dùng bao bì sạch, kín và có nhãn tên khoa học, bộ phận, mã lô, ngày thu hái–sơ chế. Bảo quản nơi khô, tránh ánh sáng, côn trùng và mùi lạ. Không sử dụng nguyên liệu có mốc, ẩm trở lại, sâu mọt hoặc không còn thông tin truy xuất.
Vì sao không ấn định một mùa thu hái “tốt nhất”?
Hàm lượng chất có thể thay đổi theo bộ phận, giai đoạn sinh trưởng, vùng trồng và mục tiêu chiết xuất. Khi chưa có tiêu chuẩn hoặc nghiên cứu trực tiếp cho chỉ tiêu cần kiểm soát, không nên khẳng định một tháng hay một tuổi cây là tối ưu cho mọi sản phẩm.
Kiểm tra chất lượng lô
- Cảm quan và độ đồng nhất.
- Độ ẩm và dấu hiệu nấm mốc.
- Tạp chất và lẫn loài.
- Chỉ tiêu vi sinh, kim loại nặng, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật khi phù hợp.
- Chất chỉ thị hoặc dấu vân tay hóa học nếu sản phẩm yêu cầu tiêu chuẩn hóa.
Tài liệu tham khảo
- Royal Botanic Gardens, Kew. Định danh và phân bố Celastrus hindsii Benth. POWO.
- Flora of China. Mô tả hình thái dùng hỗ trợ xác nhận cây nguồn; dẫn qua World Flora Online.
- Shen Y và cs. (2019). Tổng quan thành phần và dược lý chi Celastrus, cho thấy cần ghi đúng loài và bộ phận nghiên cứu. PMID 31129308.
